اشاره: در مطلب قبلی که مبتنی بود بر صد فرمان مدیریتی از منظر نهج البلاغه بندی تحت عنوان " هدف وسیله را توجیه نمی کند " وجود داشت که همین بهانه ای شد برای ارائه یاداشتی هر چند موجز و مختصر. باشد که مفید افتد.

دستیابی به هر مقصد و هدفی هرچند مشروع، پسندیده و معقول باشد نباید جز با ابزار و سایل مشروع و معقول صورت پذیرد. قداست و ارزشمندی هدف هیچگاه نمی‌تواند ابزار دستیابی به آن هدف را توجیه کند. وسیله و ابزار خود باید مشروع و معقول باشد تا بتواند ابزار صحیح رسیدن به هدف مشروع باشد. بر این اساس گفته شده است که هدف، توجیه کننده وسیله نیست. 

به سیاست "توجیه وسیله توسط هدف" سیاست ماکیاولسیتی می‌گویند زیرا ماکیاول (Machiavelli) ،سیاستمدار ایتالیایی (1469 - 1527میلادی)، چنین عقیده داشت که هدف توجیه کننده وسیله است و این عقیده به عنوان تابلوئی از مکر و حیله او در تاریخ بجا مانده است. 

در فرهنگ دین اسلام به هیچ مسلمانی اجازه داده نشده است که برای دستیبابی به اهدافش، هر چند مقدس و مشروع باشد، از ابزار نامشروع بهره بگیرد، زیرا غیر از اهداف، خود ابزار و وسایل نیز باید مشروع و مقدس باشند

در زندگی ائمه معصومین علیهم السلام نمونه‌های درخشانی از مخالفت عملی با این سیاست شیطانی به چشم می‌خورد. به عنوان نمونه در آغاز جنگ صفین، لشکریان معاویه، نهر کنار فرات را که دو طرف می بایست از آنجا آب بردارند تصرف کردند و نگداشتند لشکریان امیرالمومنین علی علیه السلام از آب استفاده کنند. امیرالمومنین علیه السلام در مقابل سپاه خویش خطابه ای کوتاه اما مهیّج و شورانگیز ایراد فرمود. پس از حمله به سپاه معاویه، لشگریان امام این نهر را تصاحب کردند، اما امام در برابر پیشنهاد یارانش که آب را به روی سپاه معاویه ببندند فرمود"مانع استفاده آنها نشوید. من به این گونه کارها که روش جاهلان است دست نمی زنم و هرگز کسی را در تنگنای بی آبی قرار نمی دهم". 

شکست سپاه معاویه هدفی مقدس و خوب بود اما نه با وسیله و ابزاری همانند بستن آب بر روی سپاهیان، که خلاف اصول انسانی و اخلاقی است. 

نمونه دیگر: امیرالمؤمنین علی علیه السلام در زمان حکومت خود، عدالت و مساوات را در تقسیم بیت المال میان مسلمین رعایت می کرد. جمعی بر او ایراد گرفتند که این روش خلاف سیاست است و شما باید برای حفظ حکومت و قدرتتان به برخی از افراد بیشتر از دیگران از بیت المال بدهید. امام در پاسخ این افراد فرمود:«آیا شما به من فرمان می‌دهید که برای پیروزی خود در حق کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم، ستم کنم؟ (یعنی با ابزاری نامشروع به نام ظلم به زیردستان به هدفی مشروع - پیروزی و تثبیت حکومت - دست یابم؟) به خدا سوگند تا عمر من باقی و شب و روز برقرار است و ستارگان در آسمان پی در پی طلوع و غروب می‌کنند هرگز به چنین کاری دست نمی‌زنم.» 

 

شهید مطهری (ره) در مورد این  که " هدف وسیله را توجیه نمی کند" می فرمایند:

برای حق باید از حق استفاده کرد. یکی از راه هایی که از آن راه بر دین از جنبه های مختلف ضربه وارد شده است، رعایت نکردن این اصل است که ما همان طور که هدفمان باید مقدس باشد، وسایلی هم که برای این هدف مقدس استخدام می کنیم باید مقدس باشد؛ مثلاً ما نباید دروغ بگوییم، نباید غیبت کنیم، نباید تهمت بزنیم؛ نه فقط برای خودمان نباید دروغ بگوییم، به نفع دین هم نباید دروغ بگوییم، یعنی به نفع دین هم نباید بی دینی کنیم، چون دروغ گفتن بی‏دینی است. یعنی به نفع دین دروغ گفتن به نفع دین بی دینی کردن است. به نفع دین تهمت زدن، به نفع دین بی دینی کردن است. به نفع دین غیبت کردن، به نفع دین بی دینی کردن است. دین اجازه نمی دهد ولو به نفع خودش ما بی دینی کنیم>.اُدْعُ اِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ<

انسان برای رسیدن به هدفهای خودش ناچار از وسائلی باید استفاده بکند.از نظر اسلام و کسانی که تربیت شده این مکتب هستند برای حق باید از حق استفاده کرد. همان طور که هدف باید مقدس باشد، وسایلی هم که برای این هدف مقدس استخدام می شود باید مقدس باشد.زیرا در غیر این صورت باعث ضربه زدن به دین می شود.هدف، هرگز وسیله را توجیه نمی‌کند و باید برای‌ رسیدن به اهداف، از ابزار و روشهای‌ مباح و مشروع و مجاز استفاده کرد و طاعت و قرب و رضای‌ الهی‌ را هرگز نمی‌‌توان با معصیت و گناه تحصیل نمود.

یکی از دلایل این مطلب که در دین ما هدف هر چند بزرگ بوده باشد استفاده ابزاری از هر نوع وسیله ای را توجیه نمی کند و به تعبیر دیگر نمی شود از هر وسیله ای برای رسیدن به اهداف عالیه استفاده کرد این است که: وسیله باید فی نفسه از چنان نورانیتی برخوردار باشد که اگر به هر دلیلی توفیق دستیابی به هدف و نتیجه برای انسان ممکن نشد خود وسیله تا حد بسیاری در پیشگاه خداوند عالم، سزاوار اجر و پاداش برای انسان را داشته باشد. لذا یکی از دلایلی که در دین مبین اسلام هدف وسیله را توجیه نمی کند مساله "تکامل برزخی انسان" است. اگر وسیله از نورانیت کافی برخوردار بود و مثلا مرگ این فرصت را به انسان نداد که او به هدف مطلوب خود نائل شود، خود نورانیت وسیله در نشئات مافوق او را به سمت هدف رهنمون ساخته و اسباب تکامل برزخی را پس از مرگ برای شخص فراهم می سازد.

 

لذا همواره باید بین هدف و وسیله نسبتی برقرار باشد بر این اساس نه تنها هدف، وسیله را توجیه نمی کند بلکه این هدف ها هستند که ما را هدایت می کنند از چه ابزاری باید استفاده کنیم. با هر هدفی به هر وسیله ای نمی توان رسید. وسیله باطل تنها برای رسیدن به اهداف باطل به کار می رود و وسیله حق برای رسیدن به اهداف حقانی. با دروغگویی نمی توان ترویج راستگویی کرد. چنانچه با راستگویی نیز نمی توان ترویج دروغگویی کرد. حق و باطل مقولاتی مربوط به سعادت و شقاوت اند. شاید کلاه برداری، وسیله خوبی برای پولدار شدن باشد اما وسیله خوبی برای سعادت نیست و چه بسا که بهترین ابزار برای شقاوت باشد. باید و نباید های اخلاقی به این درد می خورند که ما را با هست و نیست های جهان هماهنگ کنند. تشریع در راستای تکوین است. اگر گفته اند که به هر قیمتی نباید به اهداف مان برسیم به این معناست که اصلآ به هر قیمتی و با هر ابزاری نمی توانیم به هر هدفی برسیم.