آینده پژوهان از روش های متعددی برای مطالعات خود استفاده می کنند.ما در این نوشتارتعداد محدودی از این روش ها را معرفی کنیم. روش های مورد استفاده در مطالعات آینده به کشف آرمان مطلوبی می پردازند که به کمک آن می توان به خلق سیاست ها و راهبردهای مناسب اقدام ورزید.اساسا می توان  دو دسته از روش های آینده پژوهی را شناسایی نمود.دسته اول به پیش بینی (روش های اکتشافی) و دسته بعدی به آینده سازی (روش های هنجاری) ارتباط می یابد.

در این نوشتار از معیار «یونیدو» برای دسته بندی این فنون استفاده شده است که برخی از مهمترین روش های آینده پژوهی عبارتند از:

الف)روش های شناسایی موضوع:

                                 

1- پویش محیطی:در این روش گروهی از خبرگان با تجزیه و تحلیل برخی منابع مستند و تعیین،طبقه بندی و پردازش اسناد مربوط به روند های اجتماعی،این روندها را مورد بررسی قرار می دهند.

2-   تحلیل  SWOT:در این روش عوامل مهم داخلی و خارجی اثر گذار بر راهبردهای سازمان یا کشور شناسایی و بر این اساس فرصت ها و تهدیدات خارجی و نقاط ضعف و قوت داخلی هر سازمان بر اساس تحلیل منابع و توانمندی های سازمان شناسانده می گردند.عمدتا نتایج این تحلیل به صورت ماتریسی  نمایش داده می شود .

3- پیمایش های موضوعی:با استفاده از متخصصان حوزه های مختلف به این مسئله پی می بریم که چه موضوعاتی به عنوان پیشرفت های مهم آن حوزه ها مورد نظر متخصصان می باشد.در واقع می توان از روش ملاقات حضوری،پست و پست مجازی،روش دلفی و کارگاه سناریوسازی برای مشاوره با ایشان استفاده نمود.

برای نیل به چنین هدفی باید پرسش های هدفمندی در اختیار مختصصان و کارشناسان قرار گیرد. برای مثال می توان پرسش هایی از این دست را مطرح نمود: « پیشران ها و شکل دهندگان اصلی به حوزه مورد علاقه شما کدامند؟برای مثال در حوزه حمل و نقل می توان محیط زیست و تراکم جمعیت را پیشران های اصلی دانست»،« این پیشران ها کدام اقسام مسائل و نیازها را خلق می کنند؟آلودگی هوا،اتلاف وقت و...» و نیز«چه نوع راه حل ها و ابداعاتی می توانند برای حل این مسائل بکارروند؟ایجاد تغییرات در حمل و نقل عمومی،انواع جدید ماشین ها و یا سامانه های بهتر اطلاعات حمل و نقل ».

ب)روش های اکتشافی(بررسی روند):

روند یعنی تغییرات دراز مدت و پیوسته در حوزه های جمعیت، جامعه، اقتصاد، فرهنگ، دفاع، محیط زیست، فناوری و ... .این دسته از روش ها می کوشند تا با مطالعه و رصد روندهای تاریخی، این رویدادها را به زمان آینده گسترش و تعمیم دهند.

روش های مطالعه،تحلیل و تعمیم روندها بسیار سودمند و با اهمیت می باشند اما در عین حال نقطه ضعف بزرگی هم دارند.هر روند تاریخی الگویی از روابط موجود میان متغیرهای مختلف را در خود دارد که با تغییر هریک از این الگوها و متغیرها،مسیر روندها بشدت تغییر خواهد کرد.این دسته از فنون،نمی توانند تغییرات ناگهانی این الگوها را به درستی پیش بینی کنند.

1- برون یابی روند :روش برون یابی اساسا شامل گردآوری داده های تاریخی و تنظیم آن ها بر روی یک منحنی است که تا آینده ادامه دارد.این روش تعمیم روند تغییرات فعلی به آینده را پیش فرض می گیرد. برون یابی ویژه آن دسته از روندهایی است که خود را به شکل آمار و ارقام نشان می دهند.در این شیوه، تغییر روندها را به شکل نمودار ترسیم می کنند.

2- مدل شبیه سازی : الگوسازی آماری نیز روشی کمی است که «تلاش می کند عوامل اتفاقی یا حداقل عوامل تبیینی و قابل توضیح را که دو یا بیش از دو مجموعه را به یکدیگر مرتبط می سازند،کشف و مشخص کنند» نمونه هایی از فن مدل سازی آماری عبارتند از تجزیه و تحلیل رگرسیون و انواع روش های اقتصاد سنجی.

بر اساس مدل های شبیه سازی رایانه ای می توان یک نظام را بر حسب اجزاء و روابط کلیدی اش نمایش داد.این روش چگونگی عملکرد یک نظام در طول زمان یا بر اثر مداخله های خاص را نشان می دهد.با استفاده از این روش می توان تاثیر تعداد زیادی از متغیرها را بر نظام با روشی دقیق و نظام مند مورد تحلیل قرار داد.

3- پیش بینی هوشمندانه:ایجاد یک یا چند چشم انداز در مورد آینده از طریق چشم انداز ها و بینش های افراد مستعد و معتبر را پیش بینی هوشمندانه می گویند.برای مثال کتاب های «شوک آینده» و «موج سوم» آلوین تافلر از این دسته بشمار می روند.

4- تحلیل روند:

کورنیش تحلیل روند را این گونه توصیف می کند:«بررسی یک روند به منظور کشف ماهیت، علت های بروز ،سرعت توسعه و پیامدهای بالقوه آن».

5- تحلیل تاریخی:

مطالعه تاریخی روندها به ما کمک می کند تا به درک عمیق تری از روابط علی و معلولی حاکم برآن ها دست یابیم.به همین دلیل برخی از نظریه پردازان حوزه مطالعات آینده اعتقاد دارند که مطالعات اجتماعی و تاریخی در لایه های عمیقتر آینده پژوهی جای می گیرند.

ج) روش های خلاقانه:

با استفاده از این روش ها می توان ایده هایی که در اذهان خلاق کارشناسان پنهان شده را استخراج نمود و در پیش بینی و سیاست گذاری،آن ها را بکار برد.استفاده از معرفت ضمنی یکی از ویژگی های آینده نگاری بشمار می رود.

 

 

1- نظرخواهی و مشاوره:

نظرخواهی و مشاوره یکی از ساده ترین قواعد ایده پردازی می باشد و به گفته کورنیش این روش کارآمدی خود را در ماجرای بحران هسته ای کوبا به اثبات رسانیده است.پانل خبرگان را می توان شکل تکامل یافته روش مشاوره دانست.

2- طوفان فکری(ذهن انگیزی):

طوفان ذهنی روشی کیفی است که در آن گروهی از افراد برای تولید ایده های خلاق گردهم می آیند. در این روش فرد هر چه به ذهنش می رسد بیان می کند بدون این که مورد انتقاد دیگران قرار بگیرد.هر کدام از شرکت کنندگان می کوشند تا از ایده های دیگران الهام بگیرند تا نظرات جدیدتری خلق نمایند.تنها پس از پایان فرایند طوفان فکری،ارزشیابی ایده ها صورت می گیرد.

3- تحلیل اثر متقابل:

این روش در سناریو پردازی کاربرد دارد.بر حسب این روش از خبرگان خواسته می شود احتمال وقوع وقایع مختلف را برآورد کنند و سپس احتمال وقوع هر رویداد را در صورت وقوع یا عدم وقوع سایر رویدادها تخمین بزنند.بر اساس این روش ماتریسی از احتمالات شکل می گیرد که می تواند از طریق نرم افزار های خاصی موضوع تحلیل ریاضی واقع گردد و احتمال وقوع هر گزینه را برآورد نماید.

4- فن دلفی:

ما در این جا بر خلاف نظر محققان یونیدو روش دلفی را در زمره روش های خلاقانه بشمار می آوریم.روش دلفی به منظور جستجو و جمع آوری خلاق و مطمئن ایده ها و نظرات و تولید اطلاعات مناسب برای تصمیم سازی ابداع شده است.این روش در انواع پیش بینی و آینده نگاری ها بکار می رود اما کاربرد اصلی آن به حوزه پیش بینی فناوری تعلق دارداین شیوه تمرینی است در زمینه ارتباطِ گروهی از نخبگان که از نظر جغرافیایی از یکدیگر فاصله دارند. در این روش، یک نفر به عنوان کارگردان برنامه انتخاب می شود. او با تهیه پرسشنامه هایی در ارتباط با موضوع مورد بررسی، آن را از طریق پست الکترونیکی به همه نخبگان مورد نظر ارسال می دارد. هر کدام از نخبگان شرکت کننده در این برنامه که پرسشنامه ای برای آن ها ارسال می شود،عضو هیئت مشاوران بشمار می روند.  مراحل این برنامه را بطور خلاصه بررسی می کنیم:

 

1- تشکیل گروه مشاوره حول یک موضوع خاص

2- انتخاب اعضای این گروه مشاوره

3- تهیه پرسش نامه دلفی توسط کارگردان برنامه و بررسی جمله بندی پرسش ها ( برای جلوگیری از وجود ابهام در پرسش ها )

4- ارسال پرسش نامه به اعضای هیئت مشاوران

6- تحلیل پاسخ های ارسال شده در دور اول

7- آماده کردن پرسش نامه دور دوم

8- ارسال پرسش نامه به هیئت مشاوران

9- تحلیل پاسخ های دور دوم

10- ارائه تحلیل نهایی نتایج برنامه توسط گروه تحلیل.

هنگامی که در دور اول، یک یا چند نظر اکثریتی را بدست آورد در دور دوم از مخالفین نظرات پرطرفدار دعوت می شود تا ادله مخالفت خود را ارسال کنند. به این ترتیب این روند تا رسیدن به یک نتیجه قابل قبول ادامه می یابد.